رشد اقتصاد دیجیتال در ایران؛ کسب‌وکارهای آنلاین در اردیبهشت زیر فشار اختلال اینترنت

یزدان عبادالله – خبرنگار کافه پارسی| 

اقتصاد دیجیتال در اردیبهشت؛ میان رشد و اختلال

اردیبهشت 1405 برایاقتصاد دیجیتال ایران ماهی متفاوت بود. در حالی که تجارت الکترونیکی و خدمات آنلاین طی سال‌های گذشته به بخشی از رفتار اقتصادی خانوارها و بنگاه‌ها تبدیل شده‌اند، فعالان این حوزه در این ماه بیش از گذشته درباره اثرات اختلال اینترنت و بی‌ثباتی زیرساخت ارتباطی هشدار دادند.
در 11 اردیبهشت 1405، رئیس اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی با اشاره به شرایط حاکم بر این بخش اعلام کرد که برخی کسب‌وکارهای اینترنتی با افت شدید فروش مواجه شده‌اند و تعدادی از شرکت‌ها تنها برای مدت محدودی توان ادامه فعالیت دارند. بر اساس گزارشی که همان زمان منتشر شد، افت فروش در برخی کسب‌وکارها تا 70 درصد اعلام شده بود.
دو روز بعد، در 13 اردیبهشت، رئیس اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی از کاهش 40 تا 50 درصدی فروش برخی کسب‌وکارها و تعدیل نیرو در بخشی از این بازار خبر داد. این اظهارات نشان می‌داد که اختلال اینترنت از یک مشکل فنی فراتر رفته و به متغیری اقتصادی برای کسب‌وکارهای وابسته به فضای آنلاین تبدیل شده است.

کسب‌وکارهای آنلاین و مسئله اشتغال

اهمیت اقتصاد دیجیتال در بازار کار ایران فقط به استخدام برنامه‌نویسان و متخصصان فناوری محدود نمی‌شود. فروشگاه‌های اینترنتی، پلتفرم‌های خدماتی، تولیدکنندگان محتوا، شرکت‌های تبلیغات دیجیتال و کسب‌وکارهای فعال در شبکه‌های اجتماعی، مجموعه‌ای از مشاغل مستقیم و غیرمستقیم را شکل داده‌اند.

در این زنجیره، مشاغلی مانند برنامه‌نویسی، طراحی گرافیک و محصول، بازاریابی دیجیتال، تولید محتوا، فروش، پشتیبانی مشتری، مدیریت شبکه‌های اجتماعی، امور مالی و حسابداری، بسته‌بندی و ارسال کالا نقش دارند.
بنابراین هرگونه اختلال طولانی‌مدت در فعالیت کسب‌وکارهای آنلاین می‌تواند فراتر از صاحبان پلتفرم‌ها، بر درآمد گروهی از نیروهای شاغل در این زنجیره نیز اثر بگذارد.
این موضوع در اردیبهشت 1405 اهمیت بیشتری پیدا کرد؛ زیرا گزارش‌های منتشرشده از کاهش فروش، تعدیل نیرو و کاهش توان فعالیت برخی کسب‌وکارهای وابسته به اینترنت حکایت داشت.

اقتصاد دیجیتال فقط فروشگاه اینترنتی نیست

اقتصاد دیجیتال را نمی‌توان تنها با فروشگاه‌های آنلاین تعریف کرد. بانکداری الکترونیکی، پرداخت‌های اینترنتی، خدمات نرم‌افزاری، پلتفرم‌های حمل‌ونقل، آموزش آنلاین، تبلیغات دیجیتال، خدمات ابری و فعالیت‌های مبتنی بر داده نیز بخشی از این اقتصاد هستند.
در واقع، هرچه وابستگی فعالیت اقتصادی به اینترنت افزایش یابد، کیفیت و پایداری زیرساخت ارتباطی نیز به یک عامل اقتصادی تبدیل می‌شود.
آمار منتشرشده درباره شبکه پرداخت کشور نیز نشان‌دهنده گستردگی استفاده از ابزارهای دیجیتال در اقتصاد ایران است. بر اساس گزارش مربوط به عملکرد اردیبهشت 1405، بیش از 4 میلیارد و 790 میلیون تراکنش در شبکه الکترونیکی پرداخت کارت پردازش شد و ارزش ریالی تراکنش‌ها نسبت به اردیبهشت سال قبل حدود 96.9 درصد افزایش داشت. همچنین تعداد تراکنش‌های ابزارهای پذیرش اینترنتی نسبت به فروردین افزایش یافت.
این ارقام نشان می‌دهد که حتی در شرایط دشوار اقتصادی، فعالیت‌های پرداخت و تجارت الکترونیکی همچنان جایگاه قابل توجهی در رفتار اقتصادی جامعه دارند.

تجارت الکترونیکی؛ یک بازار بزرگ اما آسیب‌پذیر

در 28 اردیبهشت 1405، گزارش منتشرشده از سوی تسنیم به نقل از سخنگوی مرکز توسعه تجارت الکترونیکی وزارت صمت، تصویری از روند تجارت الکترونیکی کشور ارائه کرد.
بر اساس این گزارش، ارزش معاملات تجارت الکترونیکی در سال 1404 نسبت به سال 1403 حدود 49 درصد افزایش داشته است. این رقم نشان می‌دهد که تجارت الکترونیکی حتی در فضای پرریسک اقتصادی همچنان ظرفیت رشد دارد.
با این حال، همین گزارش از کاهش 6 درصدی تعداد و 8 درصدی ارزش معاملات آنلاین در اسفند 1404 نسبت به ماه قبل خبر می‌دهد؛ موضوعی که نشان می‌دهد رشد سالانه این بازار الزاماً به معنای نبود نوسان و آسیب‌پذیری در فعالیت روزمره کسب‌وکارهای آنلاین نیست.

اردیبهشت 1405؛ اینترنت به یک متغیر اقتصادی تبدیل شد

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فضای اقتصادی اردیبهشت، پررنگ شدن نقش اینترنت در تداوم فعالیت اقتصادی بود.
در 22 اردیبهشت 1405، انجمن بلاکچین ایران در گزارشی درباره وضعیت اقتصاد دیجیتال در شرایط اختلال اینترنت، از تعطیلی برخی کسب‌وکارها، تعدیل نیرو، افت فروش و توقف بخشی از پروژه‌های توسعه‌ای سخن گفت و خسارت‌های ناشی از اختلال اینترنت را قابل توجه دانست.
همچنین در 24 اردیبهشت گزارش‌هایی درباره اختلال شدید دسترسی به اینترنت جهانی و تأثیر آن بر فروشگاه‌های آنلاین، تولیدکنندگان محتوا و کسب‌وکارهای وابسته به شبکه‌های اجتماعی منتشر شد.
در چنین شرایطی، اینترنت دیگر صرفاً ابزار ارتباطی محسوب نمی‌شود؛ بلکه برای بخشی از بنگاه‌ها، حکم زیرساخت تولید، بازاریابی، فروش، ارتباط با مشتری و دریافت درآمد را دارد.

فشار بیشتر بر کسب‌وکارهای کوچک

یکی از ویژگی‌های اقتصاد دیجیتال این است که می‌تواند به کسب‌وکارهای کوچک اجازه دهد بدون سرمایه‌گذاری سنگین در فروشگاه و شعب فیزیکی، محصولات و خدمات خود را به مشتریان بیشتری عرضه کنند.
اما همین ویژگی، آسیب‌پذیری آنها را در برابر اختلال اینترنت نیز افزایش می‌دهد.
یک فروشنده خانگی که مشتریان خود را از طریق شبکه‌های اجتماعی پیدا می‌کند، یک تولیدکننده محتوا که درآمدش به دسترسی کاربران وابسته است یا یک کسب‌وکار کوچک که سفارش‌های خود را به شکل آنلاین دریافت می‌کند، در صورت اختلال اینترنت ممکن است با کاهش فوری درآمد مواجه شود.
از این منظر، مشکلات زیرساختی در اردیبهشت 1405 نه فقط یک مسئله فناوری، بلکه مسئله‌ای مرتبط با اشتغال و درآمد خانوارها نیز بود.

افزایش نیاز به نیروی متخصص

در کنار مشکلات موجود، اقتصاد دیجیتال همچنان به نیروی انسانی متخصص نیاز دارد. برنامه‌نویسی، تحلیل داده، هوش مصنوعی، امنیت سایبری، طراحی تجربه کاربری، بازاریابی دیجیتال و تولید محتوای تخصصی از جمله مهارت‌هایی هستند که می‌توانند در صورت توسعه بازار دیجیتال، تقاضای بیشتری پیدا کنند.
مزیت مهم این مشاغل، امکان ارائه بخشی از خدمات به خارج از مرزهای جغرافیایی است. با این حال، تحقق این ظرفیت به دسترسی پایدار به اینترنت، ابزارهای فنی، امکان دریافت و انتقال پول و ثبات محیط کسب‌وکار وابسته است.
بنابراین در اردیبهشت 1405، مسئله اصلی تنها «ایجاد شغل دیجیتال» نبود؛ بلکه حفظ زیرساخت لازم برای تداوم مشاغلی بود که پیش‌تر ایجاد شده‌اند.

تداوم چالش‌های زیرساختی

کسب‌وکارهای دیجیتال در اردیبهشت با مجموعه‌ای از مشکلات مواجه بودند؛ از ناپایداری اینترنت گرفته تا افزایش هزینه‌ها، نوسان نرخ ارز، دشواری دسترسی به برخی خدمات و فناوری‌های بین‌المللی و نبود اطمینان کافی درباره آینده مقررات.
این شرایط برای شرکت‌های بزرگ نیز هزینه‌زا است، اما برای کسب‌وکارهای کوچک و نوپا می‌تواند خطر بیشتری ایجاد کند؛ زیرا چنین کسب‌وکارهایی معمولاً ذخایر مالی محدودی دارند و نمی‌توانند برای مدت طولانی کاهش درآمد یا افزایش هزینه‌ها را تحمل کنند.
از همین رو، اظهارات فعالان بخش خصوصی در اردیبهشت درباره کاهش فروش و محدود شدن توان ادامه فعالیت برخی شرکت‌ها، اهمیت ثبات زیرساختی برای اقتصاد دیجیتال را برجسته کرد.
سیاست‌گذاری؛ شرط تبدیل ظرفیت دیجیتال به اشتغال
تجربه اردیبهشت 1405 نشان داد که توسعه اقتصاد دیجیتال صرفاً با افزایش تعداد پلتفرم‌ها یا فروشگاه‌های اینترنتی امکان‌پذیر نیست.

برای تبدیل اقتصاد دیجیتال به یک موتور پایدار اشتغال، چند عامل اهمیت دارد:

•    ایجاد اینترنت پایدار و باکیفیت؛
•    کاهش نااطمینانی برای کسب‌وکارهای آنلاین؛
•    دسترسی بهتر شرکت‌های فناوری‌محور به منابع مالی؛
•    توسعه آموزش مهارت‌های دیجیتال؛
•    تسهیل فعالیت کسب‌وکارهای کوچک و خانگی؛
•    ایجاد ثبات در مقررات؛
•    تقویت زیرساخت پرداخت و تجارت الکترونیکی؛
•    و فراهم کردن امکان فعالیت رقابتی شرکت‌های فناوری.

در واقع، سیاست‌گذاری در این حوزه باید از نگاه صرفاً فناوری‌محور فاصله بگیرد و اقتصاد دیجیتال را به عنوان بخشی از نظام اشتغال، تولید و تجارت کشور در نظر بگیرد.
 

جمع‌بندی
اردیبهشت 1405 تصویری دوگانه از اقتصاد دیجیتال ایران ارائه کرد. از یک سو، آمارهای تجارت الکترونیکی و پرداخت دیجیتال نشان می‌دهد که فعالیت‌های آنلاین به بخش قابل توجهی از اقتصاد کشور تبدیل شده‌اند و همچنان ظرفیت رشد دارند. از سوی دیگر، اختلال اینترنت و مشکلات زیرساختی نشان داد که همین بخش در برابر بی‌ثباتی ارتباطی آسیب‌پذیر است.
در این ماه، هشدارهای فعالان اقتصادی درباره کاهش فروش و تعدیل نیرو نشان داد که مسئله اقتصاد دیجیتال دیگر صرفاً موضوعی مربوط به شرکت‌های فناوری نیست؛ بلکه با اشتغال، درآمد خانوارها و فعالیت هزاران کسب‌وکار کوچک ارتباط مستقیم پیدا کرده است.
بر همین اساس، اقتصاد دیجیتال ایران در اردیبهشت 1405 را می‌توان اقتصادی با ظرفیت رشد بالا اما زیرساخت شکننده توصیف کرد؛ بخشی که در صورت برخورداری از اینترنت پایدار، مقررات قابل پیش‌بینی، سرمایه‌گذاری و نیروی انسانی ماهر می‌تواند به یکی از مسیرهای ایجاد اشتغال تبدیل شود، اما تداوم اختلال‌های زیرساختی می‌تواند بخشی از همین فرصت‌های شغلی و درآمدی ایجادشده را تهدید کند.